Wednesday, May 19, 2021

కచ్ఛపసీత

"వాల్మీకి లోకానికి ఓ మహోపకారమూ, ఓ మహాపకారమూ చేశాడు." అన్నారట ఇంద్రగంటి హనుమచ్ఛాస్త్రి గారు, ఎస్వీ భుజంగరాయశర్మ గారితో.. 


"రామాయణాన్ని వ్రాసి ఈ జాతి అభిరుచుల్నీ, అభిప్రాయాల్నీ యుగయుగాలుగా తీర్చిదిద్దాడు. అది మహోపకారం కాదా!" 
"సరే, అపకారం ఏమి?" టన్నారు భుజంగరాయశర్మ.
"మరి కొత్తది రాయడానికి ఎవరికీ ఏమీ మిగిల్చిపోలేదు." అన్నారట హనుమచ్ఛాస్త్రి గారు. 

వాల్మీకి రామాయణంలోంచి శాఖోపశాఖలుగా విస్తరించిన అభివ్యక్తులన్నీ దేశాల ఎల్లలు దాటి విస్తరించాయి. రామాయణపాత్రల్నీ, వర్ణనల్నీ మించి కొత్త ఊహ ఏదైనా ఉందా అంటే అనుమానమే. పూర్వకవుల దగ్గర్నుంచీ ఏదో ఒక పాత్రని ఆరాధించడమో, సన్నివేశాన్ని విశ్లేషించడమో, వాల్మీకంలో వాచ్యార్ధానికి వెనుక ఇంకా ఏదైనా ఉందా అని ఆలోచించడమో జరుగుతూనే ఉంది. ఆ చింతనల్లోంచి చిలవలు పలవలుగా పుట్టిన పిట్టకథలు వాల్మీకి రామాయణపు సొగసునూ, గాఢతనూ పెంచేవే. ఊర్మిళ నిద్ర అలాంటి కథ. 

జనకుడికి నాగేటిచాలులో దొరికిన బిడ్డ సీత, ఆపై ఇంకొక కూతురు ఊర్మిళ. జనకుని తమ్ముడు కుశధ్వజుడు సాంకస్య పట్టణపు రాజు. ఆయనకీ ఇద్దరు కూతుళ్లు. నలుగురు రాజకుమార్తెల్నీ అయోధ్యా రాకుమారులకి ఇచ్చి ఒకే ముహూర్తానికి పెళ్లి చేసాడు జనకుడు. వాల్మీకి రామాయణంలో ఉన్నది ఇంతే. 

ఊర్మిళ నిద్ర, లక్ష్మణదేవర నవ్వూ ఇవన్నీ జనకథలే. అన్నగారివెంట అడవులకి వెళ్లిన భర్త విరహాన్ని భరిస్తూ ఒంటరిగా ఉండిపోయిన ఊర్మిళ ఏమై ఉంటుందనే ఊహ మనసుని మెలిపెడుతుంది. 

పతంజలి శాస్త్రిగారి "కచ్ఛపసీత" కథ ఆ ఊహని వేరే స్థాయికి తీసుకెళ్తుంది. ఈ కథ గురించి ధూళిపాళ అన్నపూర్ణ గారు సమీక్షించినప్పుడు తెలిసింది. ఆ విదుషిని మెప్పించిన కథ ఎంత బావుండి ఉంటుందో అనుకున్నాను. పుస్తకం అంది చదివిన మొదటిసారి, రెండో సారి, ఎన్నిసార్లో... ఇదిగో ఇప్పుడు ఇంకోసారీ కూడా అదే అలజడి. కొక్కేలు వేసి లాగే వాక్యాలు ఎన్ని ఉన్నాయని. రామాయణం కొన్ని సర్గలు ప్రత్యేకంగా వెతుక్కుని చదువుకున్నాను, మళ్ళీ కథ చదువుకున్నాను. తీరదే! 

భారతీయ తాత్విక దృక్పథానికి రచయితకి ఉండాల్సిన అనుసంధానం గురించి శాస్త్రి గారి మాటల్లో అక్షరయాత్రలో విన్నవి మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేసుకున్నాను. ప్రాచీన సాహిత్యకారులు తాత్వికతకి మనిషి అస్తిత్వానికి లంకె వేసి మనకందించారు. నెమ్మది నెమ్మదిగా సగర్వంగా అన్నీ జారవిడిచుకున్న తరానికి ఆఖరు ప్రతినిధిని నేను. ఇప్పుడు ఏడ్చి మొత్తుకుంటే దొరికేదా జ్ఞానం? 

లక్ష్మణుడి సాన్నిహిత్యాన్ని, ప్రేమని తల్చుకు తల్చుకు శల్యమైపోతున్న కూతురితో తండ్రి చెప్పే మాటలు ఏ బాధకైనా వర్తించేవే. "దుఃఖాన్ని లేదనుకోవడం అజ్ఞానం, దాన్ని విస్మరించమని చెప్పడం అమాయకత్వం. నువ్వు ముందు దుఃఖాన్ని అర్ధం చేసుకో. నువ్వు ఏ ఉపశమనం కోరుకుంటున్నావో అది వెలుపల ఉండదు. నీలోనే, నీ ఆధీనంలోనే ఉంటుంది." 

అయినా ఊర్మిళకి దారి దొరకదు. దుఃఖంలోంచి, ఆగ్రహంలోంచి విజ్ఞతలోకి ప్రయాణించడమేమీ సులువు కాదు అంటాడు ఊర్మిళతో తండ్రి. 

"బాల్యంలో తప్ప క్షత్రియస్త్రీ కి సుఖముండదు" అని చెప్తుంది  సీత తన చెల్లెలితో. పుట్టింటికి వెళ్లిపొమ్మని, బాల్యాన్ని పునర్జీవించమని ప్రోత్సహిస్తుంది. ఎంత గాఢమైన ఆలోచన! ఎంత అపురూపమైన ఊహ! 

ఒడిదుడుకులు అన్నీ మానవప్రయత్నానికి లొంగి దారివ్వవు. ఒక్కోసారి తలవంచక తప్పదు. బాల్యంలోకి ఎలాగైనా పారిపోగలిగితే చాలని క్షణకాలమైనా అనుకోని వారుంటారా? ఇంత తాత్వికతని అస్తిత్వానికి లంకె వేసి కథలో చుట్టి అందించారు పతంజలిశాస్త్రి గారు. 

"జీవితంలో మళ్ళీ సౌమిత్రిని చూడలేనేమోననే భయం హృదయం మీద శిలవలె ఉండేది. తన జీవితం భయం ఉండచుట్టిన వియోగం." అనుకుంటుంది ఊర్మిళ. 
ఊర్మిళ అంటే 'కోరిక కలిగినది' అని చెప్తారు. ప్రతీ స్త్రీ ఊర్మిళ కాదూ? సంతోషంగా జీవితం గడపాలని చూసే మనిషి కాదూ? 

కథకి మలుపు అవసరం కాబట్టి కచ్ఛపసీత ఊర్మిళ కథలోకి వస్తుంది. ఆమెకి పట్టుకొమ్మ దొరికినట్లయింది. తనలోకి తాను అంతర్లోకనం చేసుకోమని తండ్రి చెప్పాడు. బాల్యానికి వెళ్లిపొమ్మని అక్కచెల్లెలు చెప్పింది. దానికి మార్గమే తాబేలు రూపంలో కనిపించిందేమో. ప్రతీకాత్మకంగా సాగే కథలో మణిపూసల్లాంటి  మాటలెన్నో. "ఎక్కడ నుంచి వస్తాయీయనకి ఇలాంటి ఊహలు!" అని ముచ్చటపడి మళ్ళీ చదువుకోవడమే. "ఊరుకో.. నీ కన్నీళ్లు సౌమిత్రి కళ్ళలో తిరుగుతున్నాయి." అన్న వాక్యం కొన్ని జన్మలకి కూడా నన్ను వదిలిపోదేమో! 

ప్రాచీనసాహిత్యం అందకుండా ఒక తరాన్ని సాహిత్య పరంగా నిర్వీర్యం చేసిన మార్పుల గురించి కూడా పతంజలిశాస్త్రిగారికి కచ్చితమైన అభిప్రాయాలే ఉన్నాయి. పంచతంత్రం, పురాణేతిహాసాల్లో ఉన్న కాల్పనికత, మార్మికత మనిషి మెదడుకు పదును పెట్టే అంశాలు అంటారాయన. సమకాలీనతకు అద్దం పట్టేలా రాయడమొక్కటే సాహిత్యపు పరమావధి కాదు, ఆ పని చేసేందుకు వేరే మార్గాలున్నాయంటారు. పిడుగుపడి చెట్టు కూలితే బాల్కనీలోంచి చూసి అర్జంటుగా సోషల్ మీడియా లో కవిత్వమో కథో వెలార్చడాన్ని సృజనాత్మకత అనుకొమ్మని బలవంతం చేసే పరిస్థితుల్లో ఉన్నాం. కొత్త విశేషణాలెందుకు పుట్టట్లేదు? కొత్త పోలికలు ఎందుకు అందట్లేదు? నింగికీ, మన్నుకీ, పచ్చని చెట్టుకీ, పారే నీరుకీ దూరమైన మనిషికి కల్పనా, కవిత్వమూ ఎక్కణ్ణుంచి వస్తాయి? 

"పచ్చని చెట్ల నీడలో పడుకుని నీ బాల్యంలోకి వెళ్ళు. మన సుఖసంతోషాలని అక్కడ విడిచి వచ్చాం." అని చెప్తుంది సీత. కష్టాల కడలిలో ఎలా అంతర్ముఖమవ్వాలో కచ్ఛపసీత చూపిస్తుంది. ఊర్మిళ నిద్రపోతుంది. 

నిజంగా నిద్రపోయిందా? అందులో స్త్రీ సాధికారత ఏముంది? అసలీ కట్టుకథ వలన ప్రపంచానికి ఏం ఒరుగుతుంది? అని ప్రశ్నించే వారికి ప్రతీకాత్మకత అంటే చెప్పగలిగిన శక్తి రామాయణభారతాలకి కూడా లేదు. 

శాస్త్రిగారు ఒక మాట అంటారు.. ప్రాచీన సాహిత్యమొక్కటే సాహిత్యమని వాళ్లెప్పుడూ చెప్పలేదు. కానీ ఆధునికులు అభ్యుదయ సాహిత్యమొక్కటే సాహిత్యమని ఒక తరాన్ని గొప్ప అనుభవం నుంచి దూరం చేసేసారు అని.. ఎంత కఠోరనిజమది! 
 
సి. ఆనందారామం అంటారు.. "కాపీరైట్ హక్కులు లేవనే కదా రామాయణ భారతాల్ని ఇష్టానికి తిరగరాస్తున్నారు?" అని. నచ్చనిదాన్ని విశ్లేషించడమో, విమర్శించడమో కాక తమ భావజాలాన్ని ఆ పాత్రల మీద రుద్దడంలో  నైతికత ఎప్పుడూ ప్రశ్నార్ధకమే.     

అసలు కథ సౌందర్యాన్ని వెయ్యింతలు చేసేలా రాసిన "కచ్ఛప సీత" లాంటి కథ చదివి ఆ తిరగరాతల్ని చదివిన బాధని కడిగేసుకున్నాననిపించింది. 

మొన్న జరిగిన పతంజలిశాస్త్రిగారి పుట్టినరోజు సందర్భంగా "సారంగ"లో వచ్చిన వ్యాసాల్లో రెండు - "గోదావరి పడవలా మా అన్నయ్యగారు" లో తల్లావఝల శివాజీ తన అన్నగారి కంటే తనెన్ని వందలేళ్ళ చిన్నో నిరూపించుకునే విఫలప్రయత్నం చేశారు. శివాజీగారి మెటాఫర్లకి నేను వీరాభిమానిని. "ఎంగిలి కాని వాక్యాలతో అసలు కథ" అని కె. రామచంద్రారెడ్డి గారు వడ్లచిలకలు కథ గురించి రాశారు. "ఈమాట" లో  కె. సురేష్ గారు "శాస్త్రిగారి అరవై ఏళ్ల అక్షరయాత్ర" ని  సింహావలోకనం చేశారు. మూడూ ఇంకోసారి చదువుకుని, మృణాళిని గారి అక్షరయాత్ర చూసి, నిద్రకి ఒరుగుతూ ఇంకోసారి కచ్ఛపసీతని తల్చుకున్నాను. 

ఊర్మిళకి దొరికిన దారి ఎప్పటికైనా నాకూ దొరకకపోతుందా.. ఇలాంటి కథలు చదువుతూ చదువుతూ ఉంటే ఎప్పటికైనా అని. 

అన్నట్టు మనలో మన మాట - రామచంద్రారెడ్డి గారి విసురొకటి భలే నచ్చిందబ్బా! "ఎందుకింత శ్రమపడి చెరకు చీల్చి రసం తాగడం. డిస్పోజబుల్ గ్లాస్లో ఐస్ కలిపి గొంతులోకి దిగిపోయే రెడీమేడ్ సరుకు వుండగా అనే చదువరులకు ఓ దణ్ణం." అని... 

చెరుకుముక్క నవులుతూ... శాస్త్రిగారికి ఓ దణ్ణం పెట్టుకుంటున్నా. 



*** 

కచ్ఛపసీత కథ, మరో పదకొండు కథలతో కలిపి "రామేశ్వరం కాకులు" కథాసంకలనంలో ఉంది. ఛాయా ప్రచురణ

Sunday, May 16, 2021

కళావంతులు - ఒక చింతన

 అనగనగా ఓ రాజ్యంలో చాలా చాలా శతాబ్దాల క్రితం తలపాగాలు చేసే కళ ఉద్భవించింది. నిజానికి ఆ కళ మనిషి పుట్టినప్పుడే.. నచ్చిన దాన్ని సంతోషంగా తలకెత్తుకున్న నాడు పుట్టిందట.

అందమైన తలపాగాలను ఆస్వాదించేందుకు రాజుగారిని మించిన పోషకులెవరున్నారు! కళాకారులకు సమ్మానాలూ, మాన్యాలు.. ఊరంతా రాజుగారి కొలువుకి చేరి తలలూచుతూ మరీ తలపాగాలను చూసేవారు.

ఆ రాజ్యంలో ఒక దేవాలయం. తోటలో పూసిన పూవు కోవెలలో దేవుడికి అర్పించాలని కోరుకునే రోజులవి. దేవుడికి ప్రత్యేకంగా తలపాగాలు చేయించేందుకు రాజుగారు కొందరు కళాకారులని నియమించారు. వారికి తగ్గ బహుమతులు వారికి దక్కాయి. పుణ్యమూ, పురుషార్ధమూ కలిసొచ్చినందుకు కళాకారులూ సంతోషించారు.

వీధికో కోవెల, కోవెలకో తలపాగా. కోవెల మాన్యానికి లోటులేని కళాకారులు వీధివీధినా వర్దిల్లారు. అతిచక్కని తలపాగాలు చేసి ప్రజలని, ప్రభువుని, దేవుడినీ కూడా సంతోషపెట్టారు. వారి స్వయంప్రతిపత్తి రాజ్యంలో వేరెవరికీ లేదు. జనసామాన్యంలో ఎవరైనా తమ పిల్లల్ని పెంచలేకపోయినా, కళాకారులకి పిల్లల్లేకపోయినా దత్తతలు జరుగుతూండేవి. సొంతంగా సైన్యాన్ని తయారుచేసి అవసరమైతే యుద్ధాలకి పంపగలిగేంత ధనముండేది ఆ కళాకారుల దగ్గర. రాజుగారి ఎదుట సామంతులు కూడా కూర్చొన వెరచేవారేమో కానీ, తలపాగా కళాకారులు తమలపాకులు ముడిచి నములుతూ సభలో కూర్చోగలిగేంత మన్నన పొందారు.

తరాలు గడిచాయి. రాజరికానికి రోజులు చెల్లే కాలమొచ్చింది. పెద్దపెద్ద రాజ్యాలు సంస్థానాలుగా విడిపోయాయి. అక్కడా మారుతున్న రోజులకి తగినట్టు తామూ మారుతూ కళాకారులు నెట్టుకొచ్చారు. ఆ కళని ఆరాధించేవారు చేతనైన దన్ను ఇస్తూ వచ్చారు. ఆ సంస్థానాలు కూడా ముక్కలు చెక్కలయ్యే రోజులొచ్చాయి. అంతా అగమ్యగోచరమైపోయింది.

దేశాన్ని అతలాకుతలం చేసిన తెల్లదొరలు సంస్థానాల్ని చూసేందుకొచ్చారు. కళాకారులు అందర్నీ మురిపించినట్టే దొరల్నీ మురిపిద్దామనుకున్నారు. చెమ్కీలు, జరీలు, మాణిక్యాలూ.. నేసిన తలపాగా ప్రదర్శించారు. గంధం వాసన, అటుకుల రుచీ, తలపాగా సొగసూ అందరికీ సొక్కుతుందా? తెల్లదొరలకి ఈ కళ నాటుగా అనిపించింది. అందుకు ఇంతలేసి ఖర్చెందుకన్నారు. అసలు కారణమేదైనా ఇదంతా అనాగరికమన్నారు. అనైతికమని తేల్చారు.

తరువాతి కథని ఊహించగలరు కదా.. ప్రపంచంలో వేరే ఏ దేశంలోనూ కనబడని చిత్రమైన కథ ఇది.

దశాబ్దాలు గడిచినా కళాకారుల వారసుల్లో కొందరికి పూర్వజన్మ వాసనల్లా ఉండిపోయిన కళ నిద్రపట్టనివ్వలేదు. ఇంకొందరికి మీద పడ్డ మచ్చ నిలవనివ్వలేదు. రాజకీయ చదరంగంలో పావులమయ్యామే అనే బాధ గుచ్చుతూనే ఉంది.

అస్తిత్వపోరాటం రాజుకుంది.

****

"అసలేం జరిగింది?" అని వెనక్కి వెళ్లి చూసి వచ్చే సదుపాయం కాలం మనకివ్వదు. ఆ సమయంలో పుట్టిన సాహిత్యం మాత్రం కాలాన్ని భద్రంగా తనలో దాచిపెడుతుంది. తవ్వుకున్నవారికి తవ్వుకున్నంత. జాగ్రత్తగా గమనించే దృష్టి ఉండాలే కానీ అక్షరం అక్షరమే.

కాల్పనిక మధురవాణి, చాపల్యం కొద్దీ చదివిన ముద్దుపళని, రంగాజమ్మ, చరిత్రలో బెంగుళూరు నాగరత్నమ్మ.. కళావంతులంటే వీరు మాత్రమేనా? సాహిత్యంలో ఇంకా తరచి చూడాల్సిన అవసరం ఉందేమో! చిట్టాపద్దుల్లాగో, ఎత్తిపోతల్లాగో కాకుండా నాకు తారసపడిన కొన్ని దృష్టాంతాలని పరిచయం చెయ్యాలనే ప్రయత్నమిది. నేను గమనించినవి కొన్ని మాత్రమే ఇక్కడ ప్రస్తావిస్తున్నాను.

సాహిత్యాన్ని, పరిశోధనలను పరిశీలించినప్పుడు - వందల ఏళ్ల కాలనైజేషన్ కళని, చరిత్రని, ఆలోచనా విధానాన్ని, అన్నిటికీ మించి నైతికతని ఎలా రాజకీయం చేసిందో తెలుసునేందుకు గొప్ప ఉదాహరణలు కనిపిస్తాయి.

భారతీయసమాజంలో ఒకప్పుడు ఒక వర్గం స్త్రీలు స్వేచ్ఛని అనుభవించారని అందరం ఒప్పుకుంటాం. ఏ వ్యవస్థలో అయినా తప్పని లుకలుకల్ని పక్కకి పెట్టి సమగ్ర సాధు దృష్టితో పరిశీలిస్తే కళావంతులని మించిన పాండిత్యం, రసజ్ఞత, స్వాభిమానం, స్వాతంత్ర్య ప్రతిపత్తి ఇంకోచోట ఉంటుందని నేననుకోను.

****

పండి తెల్లఁబారు వరితోటలను జూచి
యేల మొగము వంచి యేడ్చెదమ్మ?
చూడు జనుపచేను సొగసెక్కె నరిదళం
బలఁదుకొన్న యాటవెలఁది వోలె

రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ గారు ప్రాకృతం నుంచి తెలుగులోకి అనువదించిన గాథాసప్తశతిలో పద్యమిది. ఒకటో శతాబ్దపు కవిత్వం. మహిందుడు వ్రాసిన గాథ. హరిదళం మొహానికి అద్దుకున్న ఆటవెలది తో పచ్చని జనుప చేనుని పోల్చి చెప్తున్నాడు కవి. ఇది కచ్చితంగా రెండువేల సంవత్సరాల క్రితపు ప్రస్తావన.

****

క్రీ.శ. 1253- 56 మధ్యకాలంలో కాకతీయ ప్రభువు గణపతిదేవుని ఆజ్ఞతో ఆయన బావమరిది జాయన / జాయ సేనాపతి "నృత్తరత్నావళి" రచించాడు. ఇది నాట్యశాస్త్ర దర్పణం. ఇందులో నర్తకి ప్రస్తావన ఎలా ఉందో గమనిస్తే ఆనాటి రాజాస్థానాల సంప్రదాయాన్ని ఊహించుకోగలుగుతాం.

శతాబ్దాల క్రితపు గ్రంథాన్ని పరిష్కరించి, సంస్కృతం నుంచి తెలుగులోకి అనువదించిన వారూ రాళ్ళపల్లి అనంత కృష్ణశర్మ గారే.

ప్రాయంపు గుబాళింపు కలది, మృదువైన దేహము కలది, స్నిగ్ధమైన స్వరముతో పాడగలిగినది, అనేకభావరసములు నిండిన లాస్యమున నేర్పరియైనది, దొండపండువంటి మోవి కలది యగు నర్తకిని సంపాదించుకోగల రాజేంద్రునికి సర్వేంద్రియములు సుఖియింపగా ఇతర వినోదములందలి రుచి మందగించును.

నృత్త సమయాలు - యజ్ఞము, పెండ్లి, పట్టాభిషేకము, నగరప్రవేశము, గృహప్రవేశము, జలక్రీడ, ప్రియసంగమము, వ్రతము, మహాదానం, పుత్ర జననము, యాత్ర, పండుగ, పరీక్షణము, ఉత్సవము, విజయానందము, ప్రతిష్ట, ఇష్టార్ధసిద్ధి, దేవపూజ

(ఆపై ఎనిమిది అధ్యాయాలలో నాట్య సంప్రదాయాలను వివరించి చివరి అధ్యాయంలో జాయన ఇలా చెప్తాడు.)

పుష్పాంజలికి పిమ్మట కర్పూరపుపొడి వంటి తెల్లని వలిపెము మరుగున నర్తకి అప్పుడే స్వయంవరమునకై పాలసముద్రమునందుండి వెడలిన మహాలక్ష్మివలె నిలచియుండవలెను. తెర పాటబంధముల శబ్దము తుదలో వాద్యములన్నియు ఒకేమారు చెవులకింపుగా మ్రోగుచుండగా తొలగింపబడవలయును.

ఇంగితమెరిగినవారు బృందంతో కూడా నర్తకిని, సువర్ణ రత్నమయములగు ఒడ్డాణము, అందియలు, కడియములు మొదలగు సొమ్ములును, బంగారు సరిగల వస్త్రములు, శ్రీగంధము, అగరు, కుంకుమపూవు, మున్నగు వానితోడి కలపములును, బహుమతిగా నిచ్చి సంతోషపరుపవలయును. మదించిన యేనుగులు, గుఱ్ఱములు మున్నగువానిని - లేదా శక్త్యానుసారము ఏవైనను ఈయవలెను.

బహుమానసంపద బరువుతో, ప్రభువు మెచ్చి గారవించుటచే ధన్యురాలనైతిని నను, నెమ్మదితోనున్న ఆ నర్తకిని భూపాలుడు "అలసితివి, ఇంటికిబోయి విశ్రమించుకొమ్ము" అని వీడుకొనవలెను.

ఇదే సందర్భంలో నృత్తరత్నావళి పీఠికలో డా. పోణంగి శ్రీరామ అప్పారావు గారి మాటలని ప్రస్తావించుకోవాలి. రఘునాథ నాయకుని కాలంలో తంజావూరులో పెక్కునాట్యశాలలుండేవని, కామరాజు వేంకటపతి సోమయాజి రచించిన విజయరాఘవచంద్రికా విహారంలో నాయిక "బైటి నాటకశాల పడుచు" ట అంటారు. అంటే రాచనగరులో ఎన్ని నాట్యశాలలుండేవో ఊహించుకోవచ్చు.

****

పద్నాలుగో శతాబ్దానికొస్తే శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలో రంజకం వంశపు నర్తకులు ఉండేవారని తిరుమల శాసనాలలో ఉన్నది. (దేవస్థానం ఎపిగ్రాఫికల్ రిపోర్టు మూడో సంపుటం) రాయలవారి విద్వత్సభ తరువాత నాట్యం చేసే మేళంలో కుప్పాయి / కుప్పసాని ప్రముఖురాలు. ఆమె, ఆమె తండ్రి శ్రీరంగరాజు తిరుమలలో స్వామి ప్రీత్యర్ధం దానాలిచ్చారని శాసనాలు ఉన్నాయి. ఈ రంజకం కుప్పాయి కూతురు ముద్దు కుప్పాయి 1531 లో అచ్యుతరాయలు హయాంలో తిరుపతి గోవిందరాజస్వామి ఆలయంలో దేవదాసిగా నియమించబడినదట.

****
"రాయలనాటి రసికతా జీవనము" అనే వ్యాసంలో సరస్వతీపుత్ర పుట్టపర్తి నారాయణాచార్య మాటలు చూద్దాం. 1955 లో ప్రచురించిన చిరుపుస్తకమిది.

"ఆ సమాజమున బోగము వారు దూష్యము కాదు. వారికి సమాజమున గౌరవముండెను. దేవరాయల నాటికే అఱువది వేలకు పైగా వారుండిరి.

దేవదాసీలు సమాజమునకు కళంకమనువాదము ఈనాడు ప్రబలంగా వ్యాపించినది. ఈ ప్రచారంపై నాకు కళాదృష్టితో, సామాజిక దృష్టితోనూ ఎక్కువ సానుభూతి లేదు. ఈ సమాజమందు మంచిచెడ్డలు రెండును చాలాకాలముగా స్థానమును సంపాదించుకున్నవి. ఎంతవారికైనను మానవజాతి "యిట్లే యుండవలెనని" శాసించుట అసాధ్యము, అనవసరమూ కూడా. ఈ మాటలు నేననుటలో నన్నొక "అభివృద్ధి నిరోధకునిగా" ఇంద్రియలోలునిగా చాలామంది వ్యాఖ్యానించెదరని నేనెఱుఁగుదును.

నాకు సంఘసంస్కారము పనికిరాదని కాదు. సాధ్యముకాదనియే నా గొడవ. ఇక కళాదృష్టితో జూచినప్పుడీప్రచారములో కలుగు నష్టముపేక్షింపదగినది కాదు. మన ప్రాచీనసంఘము నందు శైవులు ముఖ్యముగ వైష్ణవులు దేవదాసికి ఇచ్చిన గౌరవము చాల గొప్పది, వారేర్పరచిన నియమములను చక్కగా అనుసరించుచున్న ఏ దేవదాసియైన నేడున్నచో ఆమెకు చేయెత్తి మ్రొక్కుటకు నాకెట్టి ఆక్షేపణము లేదు. ఏ నియమముకైనను హృదయధర్మము మారవలెను. అదిలేనిది యే ప్రయత్నమూ గూడ కేవల విడంబమే."

****

నాకు పరమ ప్రామాణికమైన తిరుమల రామచంద్ర మాట ఒకటి ఇక్కడ చెప్పుకోవాలి. తన స్వీయ చరిత్ర హంపీ నుంచి హరప్పా దాకా లో బసవి నాగమ్మ గురించి ప్రస్తావిస్తూ అన్నమాట.

"మన ఆచారాలు అన్నీ మంచి ఉద్దేశంతో ప్రారంభమై చెడ్డ పరిణామంలో ముగుస్తాయి. సంసారబంధంలో చిక్కుపడక తనను భగవంతుడి సేవకు జీవితం అంతా అంకితం చేయడం దీని ఉద్దేశం. ఈ దైవసేవ కోసమే కాదు, రాజసేవ కోసం తన లక్ష్యసిద్ధి కోసం అంకితమయ్యేవారు. దీనికి గొప్ప ఉదాహరణ గోదాదేవి. తనకు వివాహం భగవంతునితోనేనని రంగనాథునికి జీవితం అర్పించి ఆయనలో ఐక్యమైంది."

ఈ రిఫరెన్సు తెలిసో తెలియకో తమిళకవి వైరముత్తు దినమణి పత్రికలో ఆండాళ్ గురించి రాసిన వ్యాఖ్య పెనువివాదానికి దారితీసింది. ఆయన బేషరతుగా క్షమాపణలు చెప్పుకున్నాడు.

"పచ్చకర్పూరపు పరిమళమా? కమలపు సుగంధమా? ఆ రాగరంజితమైన పెదవి రుచి ఎలా ఉంటుందో" చెప్పమని శంఖాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది గోదా. ఇంతకంటే గొప్ప కవిత్వమేముంటుంది!

తేట తెలుగులో ఇంతే అందమైన పద్యమల్లింది ముద్దుపళని.

కావి గా దది విడికెంపు దీవి గాని
దీవి గా దది యమృతంపు బావి గాని
బావి గా దది కపురంపు తావి గాని
తావి గా దది శౌరి కెమ్మోవి గాని

ఇంత సౌకుమార్యం, ప్రేమ, మోహం సామాన్యమైన స్త్రీకి కలలో కలిగితే కూడా ఇంటిల్లిపాదీ లెంపలేసుకునే జాతి మిగిలింది. సారస్యమనేదే ఇగిరిపోతే మిగిలిన పిప్పి మనుషులు సాధించేది యాంత్రిక అభివృద్ధి తప్ప, జీవికలో స్థిమితం ఎలా దక్కుతుంది!

******

అయితే దేవదాసీ జీవనవిధానం ఎలా ఉండేదో ఎవరైనా చెప్తే కదా తెలిసేది?

కార్వేటినగరం రాజు గారికి అర్జీ పెట్టుకుని తిరుత్తణి కోవెలకి దేవదాసీ అయ్యే పద్ధతి గురించి "Nitya Sumangali" పుస్తకంలో వివరిస్తారు Dr. Saskia Kersenboom. తమిళనాడు దేవదాసీ సంప్రదాయం గురించి విస్తృతమైన పరిశోధన చేసి అందించిన ఈ ప్రామాణిక గ్రంధాన్ని నాట్య విద్యార్థులు కళ్ళకద్దుకు చదువుకుంటారని విన్నాను.

Dr. Kersenboom ప్రేమగా 'రంగనాయకి అమ్మ' అని తలుచుకునే పి. రంగనాయకి చెప్పిన మాటలు ఇవి.

"When a girl would reach the age of 16, an application to be allowed to become a devadasi would be sent to the king of Karvetinagar. Such a petition would have to be countersigned by ten priests and ten devadasis employed in the temple which the girl wished to enter. .. The training in dance, song, bhAratam and languages would continue indoors. In those days the admission was very strict. .... After one month from Muttirai, the devadasi was free to decide about her future: either she would accept a steady husband, or she would be kept as a mistress for a period that would be agreed upon. We were god-fearing. After we got our status as devadasi, we could decide for ourselves. If some were deserted by men, they still had their profession which offered them a living. We had our own discipline."

****

దక్షిణ భారతదేశంలో, తెలుగునాట కళావంతుల చరిత్ర గురించి ప్రొఫెసర్ దేవేష్ సోనేజీ రాసిన "Unfinished Gestures" కళావంతుల జీవితాల్లోని మనకి తెలియని, తెలిసినా ఒప్పుకోలేని దృక్కోణాన్ని పరిచయం చేస్తుంది.

దేవదాసీ నిర్మూలన చట్టం కోసం అహరహం శ్రమించిన ముత్తులక్ష్మీరెడ్డి గురించిన చాప్టర్ సోనేజీ చాలా విశదంగా రాశారు. మచ్చుకి ఒక పేరాగ్రాఫ్ ఇస్తున్నానిక్కడ. అప్పటి రాజకీయ నేపథ్యం గురించి విస్తారమైన వివరాలున్నాయి సోనేజీ పరిశోధనలో.

Muthulakshmireddy's anti-nautch activities were inextricably linked to Congress Politics and the Theosophical Society largely through the mediating figure of Annie Besent and emergent notions of eugenic health.

Besant first wrote about Devadasis in 1919: There was a band of pure virgin devotees attached to the ancient Hindu Temple. They used to preach religion like other religious teachers to the common people that resort to the temple for daily worship. In those days they were held in high esteem and were very well looked after. They would spend their time in doing religious service to the Gods, and the devotees of the temple, as the word dasi itself signifies. They would follow the procession of gods dressed in the simplest sanyasi garbs and singing hymns suitable to the occasion. This is the history and origin of the devadasi class. (cited in Reddy 1927,5) - No concrete source exists for Besant's claim.

బ్రిటిష్, యూరోపియన్ వారి మాటల్లో అప్పటి నాచ్ డాన్స్ గురించి , జావళీ పుట్టుపూర్వోత్తరాలు, కళావంతులు సినిమా రంగానికి వలస వెళ్లిన వైనం.. ఈ పుస్తకంలో దేనికదే ఆసక్తికరంగా ఉన్నా గోదావరి జిల్లా కళావంతులు అన్నాబత్తుల బులి వెంకటరత్నం, మద్దుల వెంకటరత్నం విశేషాలు, కోటిపల్లి హైమవతి రచయితతో మాట్లాడిన సందర్భాలు, వారి పురావైభవానికి ఆనవాళ్ళలాంటి భామా కలాపం, ఆట భాగవతం, గొల్లకలాపం గురించిన విశేషాలు పట్టి చదివిస్తాయి.

కోటిపల్లి హైమవతి "మందార గంధం ఇది" అంటూ పాడిన జావళీ గురించి చదివాక ప్రొఫెసర్ సోనేజీ కి మనసులోనే ధన్యవాదాలు చెప్పకుండా ఉండలేకపోయాను. కళ్ళకి కట్టించడమనేది చిన్నమాట.

అన్నట్టు ఓ కొసరు సంగతి. సినీనటుడు సాయికుమార్ తల్లి, నటుడు పీజే శర్మ భార్య కృష్ణజ్యోతి కళావంతుల బిడ్డ. ముద్దుబిడ్డ సినిమాలో ఆమె నాట్యం చేసిన "అంతలోనే తెల్లవారె" జావళీ గురించి కూడా చెప్తారు ఈ పుస్తకంలో. ఇంకాస్త వెతికి తెలుసుకున్న విషయమేమిటంటే కృష్ణజ్యోతి కథలు రాశారు. కథానిలయంలో రెండు కథలున్నాయి కూడా.
****

తెలుగు కథలూ నవలల్లో దేవదాసీలు అందరికీ సుపరిచితమే. ఈ నేపథ్యంలో మరొకసారి పరిశీలిస్తే స్వాతంత్ర్యానికి ముందూ వెనుకా కూడా వారిపట్ల ఆరాధనే కాదు, కచ్చితమైన మద్దతు కూడా కనిపిస్తుందనడంలో సందేహమే లేదు.

శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారు వడ్లగింజల్లో తంగిరాల శంకరప్పతో తనకు చదరంగం నేర్పిన చంద్రవదన గురించి చెప్పిస్తారిలా... "ఆమె మా నాయనగారి దగ్గిర కావ్య నాటకాలంకార గ్రంథాలు నాతో సరిగా క్షుణ్ణంగా చదివింది. ప్రస్తుతం ఆమె మొగలితుర్రు ఆస్థానంలో మన్ననలు పొందుతోంది. భ్రాతృప్రేమతో పెంచి నన్నామె చదరంగంలో ప్రవేశపెట్టి దిద్దింది." ఈ కథలో కనిపించే మరిద్దరు భోగం వారు రంగనాయికా, అలివేణీ కూడా తక్కువవారేమీ కాదు.

కలుపుమొక్కలు కథలో మేళం నాయకురాలు దుగ్గిరాల శేషాచలానికి పూర్తి వ్యతిరేకమైన పరిస్థితి ఎదురవుతుంది. అయినా ఆమె స్వాభిమానమే మనకి ముచ్చటగొలుపుతుంది.

తనని కబళించేందుకు చూస్తున్న ప్రెసిడెంటు గురించి అవధానితో శేషాచలం ఇలా అంటుంది.

"సభలో నాయకురాలిని గజ్జె విప్పించినవాడూ, ఊరేగింపులో నాయకురాలిని గజ్జె కట్టమన్నవాడూ మనిషేనా? విద్యలు అక్కర్లేదు. కానీ ఆ విద్యలు నేర్చిన స్త్రీలు కావాలి."

విద్యకి కాకుండా కేవలం రూపానికి ఎగబడే కామాంధులని ఎండగడుతూ మిగిలిన అసమానతల్ని కూడా నిక్కచ్చిగా ప్రశ్నిస్తుంది. అగ్రజాతుల్లో పుట్టవలసినదానివమ్మా అనగానే "ఇప్పుడగ్రజాతుల విశేషం యేమిటీ? అగ్రజాతుల్లో మాత్రం స్త్రీలకి ఆదర గౌరవాలున్నాయా? స్త్రీ అంటే బానిసే కాదూ?" అంటుందామె.

కలుపుమొక్కలు 1935 నాటి కథ. వడ్లగింజలు '41 నాటిదీను. ఇరవయ్యో శతాబ్దపు ప్రథమభాగపు సామాజిక పరిస్థితిని, ఆలోచనా విధానాన్ని గమనించవచ్చు.

1934 లో వచ్చిన వేయిపడగల్లో విశ్వనాథ వారి సృష్టి రత్నగిరీ ఇదే స్వాభిమానంతో మాట్లాడుతుంది. గతవైభవం కరిగిపోతున్న రోజుల్లో పోరాడి తన స్థానాన్ని కాపాడుకున్న ధీర ఆమె. జమీందారు రంగారావు పట్టాభిషేకానికి ఆస్థాన నర్తకి రత్నగిరి కి ఆహ్వానముండదు. ఆమె వయసుడిగిపోయింది మరి. కళాదృష్టిలేని అంధులూ, వారి కుహనా నాగరీక వేషాలు మొదలైన కాలం. అయితే రత్నగిరి ఊరుకోదు. హక్కుగా గజ్జెకడుతుంది.

"ప్రార్ధనాదికములయిన తరువాత నామె యధ్యాత్మము పాడ నారంభించెను. "అవి కాదు, జావళీలు పాడు" మనిరి. ఆమె క్షేత్రయ్య పాదమునొక డందుకొని యభినయము ప్రారంభించెను. ఆమె మొగమున నంతలో కండరములన్నియు విచిత్రముగా కదలాడి యొక కొత్తదనం వచ్చెను. పల్లవి యందుకొనునప్పటికే యేబదియేండ్ల రత్నగిరి పదునారేండ్ల కన్యావలె లఘుశరీరయై, నూతన యౌవనావిర్భావవేళ నాయకుని ప్రథమ సందర్శనము పొందిన నాయిక వలె ముగ్ధముఖ రేఖాంచలయై మారిపోయెను."

తన విద్యని గౌరవించని ఆ సభలో తన కూతురిని తీసుకురమ్మని పంతం పట్టిన పెద్దలని ధిక్కరించి తన కోపాన్నీ, స్వాభిమానాన్నీ చూపిస్తుంది. రత్నగిరి సభలోనుంచి వెళ్ళిపోతూంటే ఆమె కాలి అందె జారిపోతుంది. అది అందుకోకుండానే చరచరా నడిచి వెళ్ళిపోతుంది.

1940 లో ఇంద్రగంటి హనుమచ్చాస్త్రి రాసిన కథ "వివాహమంగళం" లో నాయకుడు శర్మ భార్యాపిల్లలతో పెళ్లికెళ్తాడు. అక్కడ మేజువాణీ జరుగుతూ ఉంటుంది. రావోయ్ అని పిలుస్తూనే ఫొక్తు యాంటీ నాచ్ గా ముద్ర వేస్తారు అక్కడి బంధువులు. అటు వెళ్లకుండా మొహం తిప్పుకొచ్చేస్తూ శర్మ అనుకునే మాటలు నలభైలనాటి పరిస్థితిని కళ్ళకి కట్టిస్తాయి.

"సుమారు పదేళ్ళయింది బోగం మేళంలో కూచుని. పాపం - ఈ కళావతుల్లో కళ ఏనాడో పోయింది. అక్కడికి వెళ్లి ఎం బావుకోవాలి. పౌడర్లు, రంగు చీరలు, సిల్కు రవికెలూ కప్పిన రోగిష్టి శరీరాలను చూచి చప్పరించడం తప్ప. టైలర్లూ, డ్రైవర్లు, హోటలు సర్వర్లు గదా ఈనాటి రసికులు. అణాకాణీకి దిగలాగి ఈతపళ్ళ పాటలు పాడించి నిర్భాగ్యులంతా యీ మధురమైన సంస్థను చంపేశారు." అంటూ తిలాపాపం తలా పిడికెడు అని సమాజంలో నిర్భాగ్యతని బయటపెడతారు శర్మ గొంతులో రచయిత.

మధ్యాక్కర కథలో మల్లాది రామకృష్ణశాస్త్రి గారు ఓ కళావంతుల శశిరేఖని మెచ్చుకుంటూ తన బడుద్ధాయి మనవడితో ఒక మాట అంటారు. "ఆడలేని సానికైతే తాళాలు ఏడేనోయ్.. అది అందె వేసిన కాలు" అని.

కళని ఆస్వాదించడానికి పిసరంత రసజ్ఞత కూడా కుదరాలి. లేనప్పుడు అర్ధసత్యాలూ, రాజకీయ కుతంత్రాలూ వాటిలోంచి పుట్టిన స్వకపోల కల్పితాలు మాత్రమే మిగిలిపోతాయి.

****

సునో ఇండియా వారికోసం "Her Story of Dance" అని ఆరు ఎపిసోడ్ల పాడ్ కాస్ట్ చేశారు ప్రముఖ నర్తకి, కళావంతుల అమ్మాయి డా. యశోదా ఠాకూర్.

శోభానాయుడు అడుగుజాడల్లో కూచిపూడి, స్వప్నసుందరి వెనుకే విలాసినీ నాట్యం నేర్చుకున్నా తన మూలాల అన్వేషణ యశోద ను అన్నాబత్తుల లక్ష్మీ మంగతాయారు దగ్గరకి చేర్చింది. మన కళకి అమర్యాద అనే గ్రహణమెందుకు పట్టిందని అడిగితే మంగతాయారు సూటిగా చెప్పిన సమాధానమొకటే. "ఎవరైతే కళావంతులమని చెప్పుకుని మనలో కలిసిపోయారో వాళ్ళని ఒక పదం పాడమను, నాట్యం చెయ్యమను. తెలిసిపోతుంది." అని.

"ఒకసారికే..", "ఇల్లెరుగక..", " చెఱగు మాసె.." ఇవన్నీ జావళీలు..

రాజ్యాలు పోయి దేవదాసీ వ్యవస్థ పై కట్టుబాట్లు మొదలయ్యాక... సంస్థానాలు, జమీందారీ హయాంలో కళావంతుల నాట్యాన్ని నిలబెట్టినది జావళీలే అంటే అతిశయోక్తి లేదు. వాటిని "జావళీలు" అనే అపురూపమైన సంకలనంలో చూడచ్చు. మోదుగుల రవికృష్ణ యశోదాఠాకూర్ సహకారంతో ప్రచురించారిది. పదాలు, జావళీలు కేవలం శృంగార కవిత్వమొక్కటే కాదు. ఆనాటి స్త్రీ సాధికారత, లైంగికత ఆనవాళ్ళని పదిలపరుచుకున్న కవిత్వం.

జావళీలకి మళ్ళీ ప్రాణం పోసే ధైర్యం, తన మూలాలపై అపరిమితమైన ప్రేమ యశోదకు మాత్రమే ఉంది.

" చెఱగు మాసె.." జావళీ గురించి ప్రొఫెసర్ సోనేజీ మాటల్లో - The heroine is menstruating and exposes the hypocrisy of the situation- the very god who made the rules of purity and pollution now wishes to break them at will. This javali bears a striking resemblance to a Kshetrayya padam likely composed nearly three centuries earlier. In this padam Krishna is apprehensive about touching her in her polluted state, and she implores him to let go of the false taboos that society places on menstruation.

జావళీలు స్వాతి తిరుణాళ్ వంటి రాజులతో పాటూ, చాలామంది బ్రాహ్మణ పండితులు కళావంతుల కోసం ప్రత్యేకంగా రాసి ఇచ్చారు. కళని sanitize చేసిన వారిలో బ్రాహ్మణ వర్గం కూడా ఉన్నందుకు కనుక వారందరినీ ఒకే గాటన కట్టి యశోద తూలనాడలేదు. మారిన కాలమాన పరిస్థితుల నేపధ్యాన్ని చాలా జాగ్రత్తగా పరిశోధన చేసి తన వాదాన్ని నిర్మించుకున్నారు. చారిత్రిక సత్యాలని కచ్చితమైన ఆధారాలతో తెగేసి చెప్తూనే, వర్గ దూషణకి పరిమితమై ఆవేశపడలేదు. మంచీ చెడూ అన్నివైపులా ఉంటాయని గుర్తించడమే ఆమె ఉన్నత సంస్కారానికి గీటురాయి.

2019 లో గుంటూరులో విశ్వనాథ సాహిత్య అకాడెమీ వారు విద్యాసుందరి బెంగుళూరు నాగరత్నమ్మ పురస్కారమిచ్చి యశోదా ఠాకూర్ ని సత్కరించారు. ఆ సందర్భంలో మూడు జావళీలకి నృత్యం చేశారు యశోద. "ఇది న్యాయమా.. స్వామీ.." అంటూ వేదిక వెనుకకు యశోద వెళ్ళిపోతూ ఉండగా, అకస్మాత్తుగా ఆమె జడలోంచి రాలిన మల్లె తో పాటూ జారిపోని మనసు మనసే కాదు.

అలవోకగా కుచ్చెళ్ళు పైకి దోపుకున్న చీర, మెడలో కాసులపేరుతో యశోద రూపుకట్టిన అభినయమల్లే ఉంటారు. అయినా అంత సామాన్యంగా ఎలా వేదికమీదకి వచ్చారో అని చాలామంది ఆశ్చర్యపోవడం విన్నాను. సహజ సౌందర్యవతులు కళావంతులు. తళుకుబెళుకులవాళ్ళు కాదు. గారడీ నృత్యాలు వారెరుగరు. భక్తినైనా రక్తినైనా వాటి సహజస్థితిలో చూడాలంటే కళావంతుల అభినయంలోనే సాధ్యం. అసామాన్యత ఆమెలో ఉన్న అప్సర నాట్యానిది. వీయేకే రంగారావు గారి ఇంటర్వ్యూల్లో మెరిసే బొబ్బిలి సాని గడ్డిభుక్త సీతారాం, మా విజయనగరం సాని కళావర్ రింగ్ సరిదె లక్ష్మీ నరసమ్మలని ఊహించుకోగలనిప్పుడు.

"కాపుమనిషినై పుట్టి - మొగుడి పొలంలో వంగ మొక్కలకూ, మిరపమొక్కలకూ దోహదం చేస్తే, యావజ్జీవం కాపాడే తనవాళ్ళన్నవారు వుందురేమో" అన్న మధురవాణి ఆనాటి పరిస్థితులకి అద్దం పట్టే పాత్ర.

స్వాభిమానం, ప్రజాస్వామ్యం, మానవహక్కులు, అస్తిత్వవాదాలు సర్వజనామోదంగా మారిన ఇవాళ్టి సమాజంలో తన మూలాల్ని గర్వంగా చెప్పుకునే స్వాతంత్య్రం కళావంతులకీ ఉంది మరి.

సరే.. ఇంతటి చరిత్రని పట్టి ఉంచిన సాహిత్యాన్ని, పరిశోధనలని ఎంత వరకూ తరచి చూసుకుంటున్నాం?

తమ భావజాలానికి అనుకూలంగా ఉండే ఒక వాదాన్ని సమర్ధించుకోడానికో, అర్ధసత్యాలనే నిజమని నమ్మబలికే సోషల్ మీడియా చర్చలతోనో నిర్ధారణకు వచ్చి మాట్లాడేముందు ... సాహిత్యాన్ని పరిశీలించే అవసరముంది కదా?

****





First three photos are from "Unfinished Gestures" (Professor Davesh Soneji) - 
Tiruvidaimarudur Nagalakshmi, Maddula Janakamma , Annabathula Buli Venkataratnam and Yashoda Thakore

Sunday, January 17, 2021

Hiraeth

X12OJ కి ఎదురుగా ఉన్న తెర మీద తన విశ్రాంతి సమయం దగ్గరపడుతున్నట్టు కనిపిస్తోంది. ఇంకాసేపు P45XD తో  మాట్లాడితే బాగుండుననిపించింది. అప్పటికే ఆలస్యమయింది. రెస్ట్ మోడ్ లోకి వెళ్లేందుకు OJ శరీరం సిద్ధమవుతోంది. చుట్టూ ఉన్న వెలుగు తగ్గిపోతోంది. 


"ప్రొఫెసర్ P, మీ ఏక్టివ్ మోడ్ మొదటి స్లాట్ లో నాతో కమ్యూనికేట్ చేస్తారా?" అన్న ప్రశ్నకి స్క్రీన్ మీద సమాధానం ఆకుపచ్చగా కనిపించి ఆగిపోయింది. 

*******


OJ కి గత ఆరునెలలుగా ప్రొఫెసర్ P తో  కలిసిపనిచేసే అవకాశం కలిగింది. అప్పటినుంచీ  OJ దినచర్య పూర్తిగా మారిపోయింది. మొదట వారిద్దరి కేలెండర్లూ కలవడానికి ఒక రోజు పట్టింది. ఆపై అంతా సజావుగా సాగిపోతోంది. 

ప్రొఫెసర్ P తో కలిసి OJ చేస్తున్న ప్రాజెక్ట్ చాలా చిత్రమైనది. పుట్టి బుద్ధెరిగాక ఇప్పటిదాకా ఇలాంటి మాడ్యూల్ ఒకటి ఉండచ్చని కూడా తను ఊహించలేదు. వచ్చే ఏడాదిలో  OJ కి గర్భధారణ సమయం రాబోతోంది. అప్పుడెలాగూ క్రిటికల్ ప్రాజెక్ట్స్ చేసే అవకాశముండదు. ఈలోగా ఇలాంటి పని నేర్చుకోవడం ఉత్సాహంగా అనిపిస్తోందామెకి. (కౌన్సిల్ నియమాల ప్రకారం 'ఆమె' అనకూడదు కానీ సౌలభ్యం కోసం తప్పదు కదా!) 

ఉదయం నిద్రలేవగానే చకచకా OJ పనులన్నీ అయిపోతాయి. వ్యాయామం చేయించే గది ప్రతీ ఇంట్లోనూ ఉంటుంది. ఉదయం అందులోకి వెళ్ళగానే శరీరపు బరువు కొలిచి, లోపలి అవయవాల ఆరోగ్యాన్ని అంచనా వేసే స్కాన్ నిశ్శబ్దంగా జరిగిపోతుంది. బరువుకి తగ్గ వ్యాయామం పూర్తయ్యేదాకా శరీరం పలుదిశలుగా సాగదీసే మెషీన్ కి అప్పగించేసి మెదడుకి విశ్రాంతి ఇవ్వడం OJ కి అలవాటు.  ఆ తరువాత శుభ్రపడి  వచ్చేసరికి  ఆరోజు చెయ్యాల్సిన పనికి తగ్గ ఆహారం సిద్ధంగా ఉంటుంది. 

సెంట్రలైజడ్ కెఫెటేరియా నుంచి ఎవరికి తగిన ఆహారం వారికి రావడంలో సదుపాయాలు కౌన్సిల్ లెక్కవేయడంతో, OJ పుట్టడానికి నాలుగు తరాల ముందే ఇళ్లలో వంటిల్లు అనే భాగం మాయమైపోయింది. అయితే OJ కి ఉన్న సహజమైన కుతూహలం వలన వంటిల్లు ఎలా ఉంటుందో విజువల్ లైబ్రరీలో చూసి తెలుసుకుంది. అప్పట్లో ఇంట్లోనే వంటచేసుకు తినే సదుపాయం ఉండడం, వ్యాయామం ఎవరికి వారే చెయ్యాల్సి రావడం వలన ప్రజల బరువు, ఆరోగ్యం కౌన్సిల్ చేతిలో ఉండేది కాదు. అనారోగ్యాన్ని సరిచేసేకంటే రాకుండా చూసుకోవడమే పూర్ణాయుర్దాయానికి దారి అని మనుషులందరికీ తెలుసు. ఎందుకంటే ఒక మనిషిని పుట్టించడం, పోషించడం, కోల్పోవడం కూడా చాలా శ్రమ, వనరుల ఖర్చుతో కూడుకున్న విషయాలు. 

ఇవన్నీ తెలుసుకునేసరికి వంటిల్లంటే ఉన్న కాస్త ఆసక్తి OJ బుర్రలోంచి పారిపోయింది. ఈ క్రమంలో నేటి తరం కోల్పోయినది ఒకటుంది. పలువరస... ప్రజలకి దంతాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. పూర్వం రకరకాల పదార్ధాలు తినేందుకు నోట్లో రకరకాల పళ్ళుండేవట. కౌన్సిల్ నిర్ణయించిన పరిమితమైన ఆహారపుటలవాట్లతో పాటూ పరిణామంలో మనిషి పలువరసా మారిపోయింది. OJ కి దంతాల వరుస మధ్యలో ఒక పన్ను మాత్రం భిన్నంగా కనిపిస్తుంది. 

*******


మర్నాడు  ప్రొఫెసర్ ని OJ నేరుగా ప్రాజెక్ట్ వివరాలు తెలుసుకోవాలనుందని అడిగేసింది. మామూలుగా అయితే జూనియర్ హ్యూమన్ అలాంటి వివరాలడిగితే కాదనే అవకాశమే ఎక్కువ కానీ OJ పుట్టాక ఇప్పటిదాకా ఎలాంటి నియమాలూ ఉల్లంఘించకపోవడం ఆమెకి కలిసొచ్చింది. ప్రాజెక్ట్ సెక్యూరిటీ దృష్ట్యా వివరాలన్నీ ప్రొఫెసర్ ద్వారా తెలియాల్సిందే కానీ నేరుగా లైబ్రరీ యాక్సిస్ దొరకదు. 

"ఇప్పుడు మనం పరిశీలిస్తున్న మెదడుని ఎలా ఎంపిక చేశారు?" అడిగింది OJ. 

"అది పూర్తిగా కౌన్సిల్ నిర్ణయం. మనిషి కాలం అయిపోయాక డిస్పోజ్ చెయ్యకుండా రీసర్చ్ దాకా వచ్చే శరీరాలు రెండు రకాలు." ప్రొఫెసర్ సమాధానం తెర మీద ప్రత్యక్షమయింది. 

"అవును. మరణించిన వ్యక్తిలో అనారోగ్యం ఉంటే పరిశీలించడానికి. కానీ ఈ శరీరం HBAR కేటగిరీ కాదు కదా. మెదడు మాత్రమే ఎందుకు పరిశీలిస్తున్నామని." 

కొన్ని సెకన్ల విరామం తరువాత ప్రొఫెసర్ సమాధానం ఫ్లాష్ అయింది. 

"రెండో రకాన్ని ప్రత్యేకమైన సందర్భాల్లో మాత్రమే డీకోడ్ చేస్తాం. ఈ వ్యక్తి వయసు నూట ఇరవై సంవత్సరాలు. ఒక తెగకి చెందిన ఆఖరి మనిషి. అతని మెదడులోని జ్ఞాపకాల్లో ప్రపంచానికి ఉపయోగపడే సమాచారం ఉందేమో అని వెతకడమే మన పని." 


*******


మానవజాతి ఎంత అభివృద్ధి చెందినా ఛేదించలేని రహస్యాలు రెండు శరీరభాగాల్లో మిగిలిపోయాయి. మెదడు, గర్భకోశం. ఈ రెండిటి విషయంలో ప్రయోగాలు పూర్తిగా విజయవంతం అయ్యాయని కౌన్సిల్ చెప్పలేకపోతోంది. వేలాదిమంది శాస్త్రవేత్తలు నిర్విరామంగా ఈ రెండు అవయవాలకీ ప్రత్యామ్నాయాలని కనిపెట్టాలని ప్రయత్నం చేస్తున్నారు. 

ఆరోగ్యాన్ని కాపాడుతూ మనిషి ఆయుర్దాయాన్నైతే నూట పాతికేళ్ల దాకా పెంచారు కానీ ముసలితనంతో కలిసి చివరికి వచ్చే చావుని మాత్రం ఆపలేకపోతున్నారు. అదొక్కటి సాధిస్తే ఉన్న జాతిని కాపాడుకుంటూ, కొత్త పుట్టుకన్నది లేకపోయినా చిరకాలం గడిపేయవచ్చని ఒక అంచనా. ప్రస్తుతానికి మనిషి మరణించాక కూడా మెదడుని సిములేటర్ సహాయంతో డీకోడ్ చెయ్యడమనేది శాస్త్రజ్ఞులు సాధించిన విజయం. 'తన జీవితకాలంలో ఒక మనిషి సంపాదించిన విజ్ఞానాన్ని మరణం వలన జాతి కోల్పోవాల్సొస్తే ఎలా?' అనే ప్రశ్నకి సమాధానమే బ్రెయిన్ డీకోడింగ్. సాధారణంగా శాస్త్రవేత్తలు మరణించినప్పుడు చేస్తారది. 

అలాగే ఏడున్నర నెలలపాటూ గర్భసంచిలో ఉండనిదే బిడ్డ పుట్టే అవకాశమూ లేదు. మొదటి టెస్ట్ ట్యూబ్ బేబీ పుట్టి శతాబ్దాలు గడిచినా ఇంకా మనిషి అవసరం లేకుండా పూర్తిగా ప్రయోగశాలలోనే శిశువుల్ని తయారుచేయలేకపోతున్నారు. కౌన్సిల్ ప్రతి ప్రయోగాన్నీ ఒక ఛాలెంజ్ లాగే తీసుకుంటోంది.     

నాలుగో ప్రపంచయుద్ధం తరువాత ప్రపంచదేశాలన్నీ కలిసి గ్లోబల్ కౌన్సిల్ గా ఏర్పడ్డాయి. భూమ్మీద పెరిగిన ఉష్ణోగ్రత, తరిగిపోతున్న వనరులు మానవుల్ని ఒక తాటిమీదకి తీసుకొచ్చాయి. గ్లోబల్ వెల్ బీయింగ్ అగ్రిమెంట్ లో రాసుకున్నవన్నీ OJ తో సహా భూమ్మీద ఉన్న నలభై మిలియన్ల ప్రజలకీ కంఠోపాఠం. ఆ అగ్రిమెంట్ పై జాతి మనుగడ ఆధారపడింది. 'అసమానతలు లేని సమాజం కోసం ఇదే భూమి మీద ఎందరో కలలు కన్నారని, అలాంటి సమసమాజ స్థాపనే గ్లోబల్ అగ్రిమెంట్ కి మూలకారణమని' అగ్రిమెంట్ మొదటి వాక్యంలోనే ఉంటుంది. అనేకానేక ఈతిబాధల్లో కూరుకుపోయిన ప్రజలని కౌన్సిల్ కాపాడి గీతల మధ్య నిలబెట్టే సాహసం చేసి విజయం సాధించింది. 

భూమ్మీద అందరూ సమానం. అందరినీ ప్రకృతి భీభత్సాల నుంచి కాచుకుని, వనరుల్నీ, విజ్ఞాన విజయాలనీ సమానంగా పంచడం, అంతరించిపోయిన వృక్షజాతుల్ని ప్రయోగశాలల్లో పెంచి నేలమీద ట్రాన్స్ ప్లాంట్ చేయడమే కౌన్సిల్ ధ్యేయం. అందుకోసం ప్రతి ఒక్కరూ క్రమశిక్షణతో తమ పని తాము చేయాల్సిందే. అంత కష్టపడుతున్నారు కాబట్టే ఈమధ్యే తొలి వేపమొక్క నేలలో వేడిని తట్టుకుని బతికిన సంబరం అందరి స్క్రీన్ ల మీదా ఆకుపచ్చగా మెరిసింది. 

వందల ఏళ్లుగా అస్తవ్యస్తమైపోయిన ఋతుచక్రాన్ని వెనక్కి తీసుకురావడానికి మనిషి చెయ్యని ప్రయోగం లేదు. ఒకప్పుడు గింజ పడి మొక్క మొలిచేదంటే OJ తరంలో ఎవరూ నమ్మరు. వనరులు ఇగిరిపోకుండా ఏం చెయ్యాలో తెలియక కౌన్సిల్ మాత్రం సతమతమవుతోంది. వేరే గ్రహమేదీ అనుకూలమైన కక్ష్యలో తిరగట్లేదనేది నిశ్చయమైపోయినట్టే. మిగిలినదల్లా విశాలమైన, ఎర్రటి భూమి. 


*******


"నాకేమీ ప్రత్యేకమైన రీడింగ్స్ కనిపించడం లేదు." OJ ప్రొఫెసర్ కి కమ్యూనికేట్ చేసింది. 

"గ్రే ఏరియా 35 లో కొంత రీ రన్ చెయ్యాల్సి ఉంటుంది. రేపు ఉదయం చూద్దాం." అని సమాధానమొచ్చింది.

స్క్రీన్ ముందు నుంచి లేచి ఆరోజు కేలండర్ లో తరువాతి స్లాట్ ప్రకారం ఆడియో లేబ్ లోకి వెళ్ళింది OJ. 

మూడవ ప్రపంచయుద్ధంలో కార్చిచ్చులా వ్యాపించిన వైరస్ ల నుంచి తప్పించుకోడానికి మానవజాతి అతిపెద్ద మార్పుకి గురయ్యింది. సంఘజీవనం మరచిపోయి ఎవరి పాడ్ లలో వారు ఉండాల్సిందే. అప్పటికే వచ్చిన సాంకేతిక విప్లవం ఏ పనైనా బయటికి కదలకుండా, అవసరమైన చోట రోబోల సహాయంతో చెయ్యగల సదుపాయాన్ని ఇచ్చింది. కాలం గడిచేకొద్దీ వాడుక తగ్గి పరిణామక్రమంలో మనుషుల స్వరపేటిక మూసుకుపోవడం మొదలయింది. ఊపిరికీ, ఆహారానికీ ఇబ్బంది కలుగుతోంది కనుక, ఇక తప్పక అందరి ఇళ్లలోనూ స్పీచ్ లేబ్ లు ఏర్పరుచుకోవాల్సి వచ్చింది. అనుదినం కౌన్సిల్ సిలబస్ ప్రకారం గొంతుకి వ్యాయామాలు చెయ్యాల్సినదే. OJ కి తన దినచర్యలో విసుగొచ్చేది ఇలాంటప్పుడే. 

ఇంతలో ఒక దేశాధిపతి టోర్నడో లో న్యూక్లియర్ బాంబ్ వేసి అంతకు ముందు ఎప్పుడూ లేని విధంగా ప్రకృతితో నాలుగో ప్రపంచయుద్ధానికి తెర తీసాడు. అలా అతని పేరు ప్రపంచ చరిత్రలో మిగిలిపోయింది. ఆ ప్రళయ బీభత్సం సద్దుమణిగాక బతికున్నవారంతా గ్లోబల్ కౌన్సిల్ ఆవిర్భావానికి కృషిచేశారు. 

స్పీచ్ లేబ్ లోంచి బయటికొచ్చి రొటీన్ హెల్త్ చెకప్ చేసుకుంటూ మానిటర్ చూసింది OJ. తన గర్భధారణ ఇంకెన్ని నెలల్లో ఉందా అని. అప్పుడే మానిటరింగ్ మొదలవడం ఆశ్చర్యమనిపించిందామెకు. 

కౌన్సిల్ అదుపులోకి తీసుకున్న మరో  విషయం స్త్రీల గర్భధారణ. ఒక వ్యక్తి కాలంచేసిన రెండేళ్ళకి ఒక బిడ్డ పుట్టడం తో సమతుల్యంగా వనరులు సరిపోతున్నాయి. ఎంపిక అయిన స్త్రీ లేబ్ లోంచి పిండాన్ని తన కడుపులోకి ఆహ్వానిస్తుంది. ఏడున్నర నెలల తరువాత బిడ్డని ప్రసవించి నర్సరీలో అప్పగించడంతో పని పూర్తయినట్టు. పిల్లల్ని పెంచే ప్రాజెక్ట్ తో ఆమెకు సంబంధముండదు. 

OJ నిద్రలోకి వెళ్తూ అనుకుంది. "తొమ్మిది నెలలు మోసేవారట. పైగా నొప్పి భరించే ప్రసవం ఉండేదట. రోబో సర్జన్ లేకపోతే ఏమైపోతామసలు! థాంక్స్ టు టెక్నాలజీ" అని. 


*******


"గ్రే 35 ఇంపల్సివ్ రెస్పాన్స్ నోటెడ్" కమ్యూనికేట్ చేసింది OJ. 

ప్రొఫెసర్ దగ్గరనుంచి రెస్పాన్స్ రాలేదింకా. ఆ భాగపు నిర్మాణాన్ని సూక్ష్మస్థాయిలో డీకోడ్ చేసి అర్ధం చేసుకోడానికి ప్రయత్నం చేస్తోంది. 

"నోటెడ్. రీడింగ్స్ మేచ్ అవలేదు. ఇంకోసారి రన్ చేయ"మని ప్రొఫెసర్ రెస్పాన్స్ వచ్చింది. 

గజిబిజిగా ఉన్న ఫలితాలని  ఇద్దరూ కలిసి రోజుల తరబడి డీకోడ్ చేసి కౌన్సిల్ కి పంపారు.   

ఈ పరిశోధనలో తనకర్ధం కానివి తెలుసుకునే హక్కు తనకి ఉందని OJ ప్రొఫెసర్ ని ఒప్పించింది. 

"కౌన్సిల్ అన్నీ గమనిస్తుందనే విషయం గుర్తుంచుకుని, అవసరమైన ప్రశ్నలే వెయ్యమని" OJ కి ప్రొఫెసర్ హెచ్చరిక నారింజ రంగులో తెర మీద కనిపించింది. 

"తెగలో చివరి మనిషి అంటే ఏమిటి? ఆ మెదడు దాచుకున్న జ్ఞాపకాల అర్థమేమిటి?" అని సూటిగా అడిగింది OJ. 

"కౌన్సిల్ ఏర్పడిన కొత్తలో నియమాలకి విరుద్ధంగా పుట్టిన బిడ్డ డిఎన్ఏ తో మేచ్ అయింది ఈ బ్రెయిన్. ఇందులో మిగిలిన జ్ఞాపకాలే మనం డీకోడ్ చేసాం." 

"విరుద్ధంగా అంటే? తెగలో ఆఖరి మనిషి అని ఎలా నిర్ణయిస్తారు?" చురుకుగా అడిగింది OJ 

"ఈ వ్యక్తి మేల్. బిడ్డని పుట్టించే అవకాశం రాని ఒక మగవాడు, స్పెసిఫిక్ జీనోమ్ ని మోసుకొచ్చిన ఆఖరివాడు.  X12OJ , ఇక ప్రశ్నలు చాలనుకుంటా" ప్రొఫెసర్ హెచ్చరిక 

"విరుద్ధంగా పుట్టడమంటే?" 

"అసలు వ్యక్తి లైంగికత బయటికి చెప్పడమే తప్పు. డోంట్ ఆస్క్  డోంట్ టెల్.." అంటున్న ప్రొఫెసర్ మాటలు నారింజ రంగులోంచి ఎరుపులోకి ఏ క్షణమైనా మారుతాయని అర్ధమయింది OJ కి 

"అతను బతికి లేడు కదా, పరవాలేదు.  ఏ నియమాలకి విరుద్ధంగా పుట్టిన వ్యక్తో చెప్పేస్తే చాలు. ఇంకేమీ అడగను." 

"వందలేళ్ళ క్రితం కాప్యులేషన్ వలన పుట్టిన వ్యక్తికి వారసుడితను. ఆ జీనోమ్ లో అంతరించిపోయిన ప్రత్యేకమైన అనుభూతులట.. అవే మనకి కనిపించిన ఇంపల్సివ్ రెస్పాన్స్.  కానీ అవి సైంటిఫిక్ గా మానవజాతికి ఉపయోగపడేవిగా నాకేమీ అనిపించలేదు. కౌన్సిల్ రద్దుచేసిన వాటిలో సహజ సమాగమం మొదటిది. డీ కమిషన్ చేసినవాటితో మనకేం పని?" 

"అంటే?" 

OJ ప్రశ్నకి ప్రొఫెసర్ నుంచి ఎలాంటి సమాధానం రాలేదు. ఇక రాదని అర్ధమై చకచకా జీనోమ్ మెమొరీని రన్ చేసి చూసింది. ఒక్కో చుక్కా కలిపి ఏదో మహాద్భుత చిత్రాన్ని ఆమె ముందు ఆవిష్కరించిందా అణునిర్మాణం. 


*******

ఎవరూ చూడని ఆకాశంలో అతి దూరంగా నలకంత చంద్రవంక మెరుస్తోంది. 

రెస్ట్ మోడ్ లోకి వెళ్తున్న OJ శరీరాన్ని ఆలోచనలు తట్టి లేపుతున్నాయి. ఎవరూ నోరు తెరిచి చెప్పని సత్యం నెమ్మదిగా అర్ధమవుతోంది.  

ప్రాణం లేని వస్తువుల చల్లని స్పర్శ కాకుండా ఏదో కావాలని ఆమె కోరుకుంటోంది. 
దేహపు కర్తవ్యమింకేదో ఉన్నట్టు జలదరించింది. 
అవయవాలకు అతీతంగా లోపలెక్కడో ఉద్వేగం రాజుకుంటోంది. 
వందల ఏళ్ల క్రితం దానినే ఒంటరితనమనే వారు. 

ఎప్పుడో ఈ భూమి మీద ఇద్దరు స్త్రీ పురుషుల మధ్య జరిగిన సంఘటనని ఆమె మస్తిష్కం ఊహించుకునే ప్రయత్నం చేస్తోంది. వెనక్కి తిరిగివెళ్ళలేని దూరమేదో, అందుకోలేని కాలమేదో ఆమెని భరించలేని వేదనకి విడిచిపెట్టింది. 

మూసుకున్న OJ రెప్పల చాటున మునుపెరుగని చెమ్మ ఊరి కన్నీటి కాలువలు కట్టింది. దుఃఖంలోంచి ఆమె నిస్సత్తువగా నిద్రలోకి జారిపోయింది. 

*******

స్మశానభూమిలో ఆ ఇద్దరూ రేగుతున్న మంటలకు దూరంగా పరిగెడుతున్నారు. గుండెలవిసిపోయేలా రొప్పుతూ పరిగెడుతున్నారు. 

శిధిలమైపోయిన భవనపు నీడకి  చేరుకొని అలుపు తీర్చుకున్నారు. మన్నులోంచి లేచిన మొలకల్లా నిటారుగా నిలబడి చేతులు కలుపుకున్నారు. నింగినుంచి జారిన చినుకుల్లా పెనవేసుకున్నారు. 

ఆమె పెదవుల్ని అందుకున్న అతనిలో విస్ఫోటనం. అతని దేహాన్ని అల్లుకున్న ఆమెలో ప్రకంపనలు. 

ప్రకృతిసాక్షిగా నిరంతరాయంగా జరిగిపోవాల్సిన సృష్టికార్యం తరాలు గడిచేకొద్దీ అంతరించిపోతూ ఆఖరిసారి తన ఉనికి నిలబెట్టుకునే ప్రయత్నం చేసింది.